NHÂN BAI CỦA VƯƠNG TRÍ NHÀN

Nhân bài viết của nhà phê bình Vương Trí Nhàn về di bút của nhà văn Nguyễn Khải vừa quá cố (“Đi tìm cái tôi đã mất”) nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên trích dịch một đoạn nhật ký của văn hào Pháp Romain Rolland ghi về văn hào Nga Makxim Gorki   đồng thời đính kèm trong phần phụ lục bài thơ “Bánh vẽ” của nhà thơ Chế Lan Viên cùng bài “Cảm tác …” của tôi.

Xin trình các bạn quan tâm ghé thăm blog này mấy bài của tôi về nhà thơ Chế Lan Viên

 

BÙI MINH QUỐC

 

                   HAI CÂU THƠ CHẾ LAN VIÊN

                   VÀ CHÚT TRẢI NGHIỆM RIÊNG

CỦA TÔI

 

                     Khi ta ở đất là nơi đất ở

                   Khi ta đi đất đã hoá tâm hồn

                             (Chế Lan Viên –Ánh sáng và phù sa)

     Hồi còn là sinh viên tôi mê hai câu thơ này của Chế Lan Viên lắm lâu lâu lại khẽ ngâm ngợi một mình rất lấy làm tâm đắc.Chắc ai yêu thơ Chế Lan Viên cũng đều có cùng sự tâm đắc như tôi.Hai câu thơ nói được cái tâm trạng thường có ở con người ghim vào lòng ta bằng hai biểu cảm tương phản “đất ở và “đất đã hoá tâm hồn” câu trên dẫn dụ ta bằng một ý hiển nhiên câu dưới là một sự bùng nổ của cảm xúc và tứ thơ.

          Gần 1200 năm trước Giả Đảo đời Đường bên Trung Quốc đã có một bài với cảm xúc và cấu tứ na ná thế ai đọc thơ Đường đều nhớ mãi rung động mãi:

                   Khách xá Tinh Châu dĩ thập sương

                   Quy tâm nhật dạ ức Hàm Dương

                   Vô đoan cánh độ Tang Càn thuỷ    

                   Khước vọng Tinh Châu thị cố hương

          Tản Đà dịch:

                   Tinh Châu đất khách trải mươi hè

                   Hôm sớm Hàm Dương bụng nhớ quê

                   Qua bến Tang Càn vô tích nữa

                   Tinh Châu ngoảnh lại đã thành quê

          Già Đảo thời trẻ đã từng đi tu rồi hoàn tục đi thi nhiều lần mới đỗ lúc làm quan thì bị dèm pha bị biếm đi những chốn xa xôi. Thân phận ông thế thì ông coi những nơi ông ở chỉ như đất khách là chuyện dĩ nhiên ấy vậy mà đối với cái đất khách Tinh Châu khi vừa rời xa ông liền cảm thấy nó đã thành “cố hương”.Tâm trạng này trong đời sống bình thường ai cũng có đôi lần trải nghiệm và sau Giả Đảo gần 1200 năm lại được nói hộ một lần nữa qua hai câu thơ Chế Lan Viên.

          Thế rồi sự tâm đắc buổi đầu của tôi đối với hai câu thơ Chế Lan Viên dần dần không còn nữa khi đời sống tôi đã khác tâm trạng tôi đã khác trải nghiệm của tôi đã khác ấy là khi tôi vào chiến trường khu 5 chiến trường Quảng Nam thời chống Mỹ.

          Tại chiến trường ở bất cứ vùng đất nào tôi cũng mang tâm trạng “đêm nằm năm ở”. Mà có khi chả đến một đêm. Chỉ vài giờ thậm chí vài phút tấp vào núp một căn hầm nào đó cho qua trận pháo qua cơn sốt được một bà mẹ một cô em nào đó rót cho bát nước được một bàn tay mẹ bàn tay em đặt lên vầng trán nóng như lửa với tiếng thở dài đầy lo lắng…Cho nên không một vùng đất nào khiến tôi cảm thấy chỉ là đất khách đất ở mà bất cứ nơi nào tôi đặt chân tới ngay phút đầu đã cảm thấy “đất hóa tâm hồn”. Bởi bất cứ giờ phút nào ở bất cứ nơi nào cũng có những con người cưu mang đùm bọc tôi sẵn sàng đổ máu bảo vệ tôi và chính tôi bất cứ giờ phút nào cũng có thể thình lình ngã xuống nằm lại đó vĩnh viễn.

          Tự nhiên hai câu thơ Chế Lan Viên rung lên trong tôi một cảm xúc khác một tình tự khác gần như ngược lại cũng với nhạc điệu ấy :

                    Khi ta ở đâu chỉ là đất ở

                    Máu thiêng rơi đất trĩu nợ tâm hồn.

             Đất Việt của tôi thời tôi chứ không phải đất Tàu thời Giả Đảo.

          Đà Lạt 2.10.2003

(Xin lưu ý : hai câu thơ Chế Lan Viên tôi ghi theo trí nhớ và tin là mình nhớ đúng nhưng có bạn cung cấp một dị bản “Khi ta ở đất là nơi ta ở” ( “ta ở “ chứ không phải “đất ở”).Mong bản nào có tập “Ánh sáng và phù sa” hoặc “Tuyển tập thơ Chế Lan Viên” tra cứu giùm.Cám ơn

 

 

CHẾ LAN VIÊN

 

BÁNH VẼ


Chưa cần cầm lên nếm anh đã biết là bánh vẽ
Thế nhưng anh vẫn ngồi vào bàn cùng bè bạn
Cầm lên nhấm nháp
Chả là nếu anh từ chối
Chúng sẽ bảo anh phá rối
Đêm vui
Bảo anh không còn có khả năng nhai
Và đưa anh từ nay ra khỏi tiệc…
Thế thì còn dịp đâu nhai thứ thiệt?
Rốt cuộc anh lại ngồi vào bàn
Như không có gì xảy ra hết
Và những người khác thấy anh ngồi
Họ cũng ngồi thôi
Nhai nhồm nhoàm

(“Prométheé 86” Văn học và Dư luận 8-1991)


BÙI MINH QUỐC

 

CẢM TÁC TRONG ĐÊM ĐÀ LẠT

NHÂN ĐỌC DI CẢO THƠ “BÁNH VẼ”

CỦA CHẾ LAN VIÊN

 

Mấy thi sĩ thế kỷ này nhồm nhoàm nhai bánh vẽ

Mà thương vay những thế kỷ vắng anh hùng*

Họ thầm biết trên đầu mình có kẻ

Tay vẽ bánh cho người mồm nhai thứ thiệt ung dung

 

Anh ngồi nhấm lai rai dẫu biết thừa bánh vẽ

Bởi sợ bị đưa ra khỏi bữa tiệc linh đình

Cái bữa tiệc tù mù mà nức lòng đáo để

Chúc tụng tía lia và ăn uống thật tình

 

Cốt một chỗ ngồi thôi để có ngày được nhai thứ thiệt

Mà kiên trì nhai bánh vẽ rã quai hàm

Thứ thiệt mãi xa vời chỉ rất gần là cái chết

Cái chết này là chết thật hay oan ?

 

Tôi rùng mình đọc bài thơ “Bánh vẽ”

Mỗi chữ tạc lên cột số dặm đời

Thể phách đã an hòa cùng đất mẹ

Tinh anh còn lạnh buốt suốt thời tôi.

 

Đà Lạt 13.9.1991

 

_________ 

* Chế Lan Viên có câu thơ :

Ôi thương thay những thế kỷ vắng anh hùng

 

 

Tiện thể kể thêm mấy chi tiết liên quan :

Sau khi làm xong bài thơ người đầu tiên tôi gửi để chia sẻ là nhà thơ Xuân Sách tác giả câu thơ nổi tiếng mà mọi người trong văn giới đều bảo là vẽ Chế Lan Viên : “Lựa ánh sáng trên đầu mà thay đổi sắc phù sa”.

Trong khổ thơ đầu câu thứ 3 khi khởi thảo tôi viết “Họ đâu biết…”

Xuân sách viết thư lại cho tôi bảo rằng : “Họ biết cả đấy”. Tôi bèn sửa lại : “Họ thầm biết”.

Trong khổ thơ thứ hai câu thứ 3 : “Cái bữa tiệc tù mù…” chữ “tù mù” là của Xuân Sách cho chữ của tôi khi khởi thảo là gì lâu ngày quá tôi quên rồi.

Xin bạn đọc lưu ý tham khảo thêm bài vừa mới công bố của họa si Trần Duy kể những kỷ niệm của ông với cụ Phan Khôi trong đó có đoạn ghi lại giai thoại cái tủ lạnh của một nhân vật quan trọng có chứa nhiều lưỡi.Chính Xuân Sách đã kể cho tôi nghe giai thoại này và bảo rằng chủ nhân cái tủ lạnh trong giai thoại ấy là Chế Lan Viên.Xin các nhà sưu tầm giai thoại làng văn khảo chứng giùm điều Xuân Sách nói có đúng không.

Bài thơ “Cảm tác…” trên đây tôi đã gửi nhiều lần cho nhiều báo nhất là báo Văn Nghệ của Hội Nhà văn nhưng chưa báo nào chịu đăng.Hy vọng một ngày không xa nữa nhờ nỗ lực chiến đấu chung của toàn thể văn giới Việt Nam cho tự do báo chí tự do xuất bản trên đất nước ta những bài như “Đi tìm cái tôi đã mất” của Nguyễn Khải cùng các bài liên quan của Dương Tường Vương Trí Nhàn Nguyễn Huệ Chi và bài thơ của tôi sẽ được chính thức đăng để đến với các bạn đọc chưa có diều kiện vào mạng internet và tôi dám chắc rằng khi ấy lượng phát hành các tờ báo có đăng những bài như thế sẽ tăng cao gấp bội.

 

Đà Lạt 20.6.2008

 

tung bach

bac Bùi thân mến

Bài Cảm tác...của bác mới là bài thơ hay con như bài Bánh Vẽ thì em đã nghe xưa như trái đất cai mô tuýp này rồi ! Chuyện uống rươu bằng nước lã ..mà ai cũng say khướt í mà ! Đâu cứ phải thơ ông Chế là bài nào cũng siêu ! Làm thơ như đánh phỏm cóc phải ván nào cũng có thể Ù phải không bác ? Chúc bác luôn hoành tráng và tìm ra "Nơi sáng nhất trong hầm tối " !

khắc dũng

Gửi anh Bùi Minh Quốc

Anh Quốc ơi! Lâu quá mới thấy anh post bài mới. Anh khỏe không anh Quốc ơi? Dạo này bỗng dưng anh em mình cũng ít gặp nhau quá! Hình như một cuộc rượu bên hồ Xuân Hương của anh em mình vẫn chưa được "giải quyết" anh nhỉ? Ghé thăm anh tí. Chúc anh vui! Em sẽ alô cho anh sau!